Araştırmacı/Gazeteci/Yazar: Teymur EMİNBEYLİ yorumuyla,

“Turan” fikri, yani Türk halklarının siyasi, ekonomik ya da kültürel bir birlik çatısı altında toplanması düşüncesi, uzun yıllardır tartışılan bir konudur. Ancak burada önemli bir ayrım vardır: “tek bir devlet halinde Turan” ile “çok boyutlu bir iş birliği modeli” aynı şey değildir.

Kısa ve net ifade etmek gerekirse; bugün için tek bir devlet olarak Turan’ın kurulması gerçekçi değildir. Buna karşılık, kültürel, ekonomik ve stratejik iş birliği çerçevesinde Turan anlayışı zaten oluşmaya başlamış ve giderek gelişmektedir.

Bugün Turan’ın tam anlamıyla kurulmasının önünde çeşitli engeller bulunmaktadır. Öncelikle Türk devletlerinin her biri kendi ulusal çıkarları doğrultusunda hareket etmektedir.

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Özbekistan gibi ülkelerin farklı siyasi sistemlere, farklı ekonomik önceliklere ve farklı uluslararası ittifaklara sahip olması, ortak bir devlet yapısını zorlaştırmaktadır.

Bunun yanı sıra bölgedeki büyük güçlerin etkisi göz ardı edilemez. Rusya, Çin ve Batı ülkeleri, güçlü ve birleşik bir Türk bloğunun oluşumuna her zaman olumlu yaklaşmayabilir.

Ayrıca Türk dünyasının geniş bir coğrafyaya yayılmış olması—Orta Asya, Kafkasya ve Anadolu hattı—tek merkezli bir yönetim modelini lojistik açıdan da zorlaştırmaktadır.

Ancak bu durum, Turan fikrinin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez. Aksine, “yumuşak Turan” olarak adlandırılabilecek bir süreç hâlihazırda ilerlemektedir. Türk devletleri arasında düzenlenen zirveler, artan ekonomik ve askeri iş birlikleri, ortak alfabe ve kültürel projeler bu sürecin somut göstergeleridir. Ortak dil kökleri, paylaşılan tarih ve kimlik unsurları ile medya ve eğitim alanındaki etkileşimler de bu birliği güçlendirmektedir. Enerji projeleri, savunma sanayi iş birlikleri ve Orta Koridor gibi ulaştırma hatları ise ekonomik ve stratejik yakınlaşmayı hızlandırmaktadır.

Gerçekçi bir perspektiften bakıldığında en olası model, Avrupa Birliği benzeri bir yapının oluşmasıdır. Bu modelde serbest ticaret, ortak pazar ve siyasi koordinasyon ön plana çıkarken, devletler kendi bağımsızlıklarını korumaya devam eder. Yani tek bayrak altında birleşmiş bir devlet yakın gelecekte mümkün görünmese de güçlü bir birlik ve bloklaşma süreci zaten başlamıştır.

Bu çerçevede Turan artık romantik bir idealden ziyade stratejik bir iş birliği projesi olarak değerlendirilmelidir.

Dolayısıyla asıl sorulması gereken soru “Turan kurulacak mı?” değil, “Turan hangi model üzerinden şekilleniyor?” olmalıdır.

Bu soruya cevap verebilmek için Turan fikrini üç farklı senaryo üzerinden değerlendirmek mümkündür:

Birinci senaryo:

Realist yaklaşım (en olası model)

Bu model hâlihazırda başlamış ve kademeli olarak gelişmektedir. Merkezinde Türk Devletleri Teşkilatı bulunmaktadır. İlk aşamada ekonomik iş birlikleri artmakta, vizesiz seyahat uygulamaları genişlemekte, enerji ve lojistik projeleri hız kazanmaktadır. Özellikle Türkiye-Azerbaycan hattında askeri iş birliği dikkat çekmektedir.

İkinci aşamada ortak pazarın kurulması, gümrük birliğine geçiş ve ortak yatırım fonlarının oluşturulması hedeflenmektedir. Üçüncü aşamada ise Avrupa Birliği benzeri yarı siyasi bir yapı, ortak parlamenter mekanizmalar ve koordineli dış politika gündeme gelebilir. Bu modelde devletler bağımsız kalır, ancak güçlü bir blok oluşur. Bu nedenle en gerçekçi ve sürdürülebilir yol olarak değerlendirilmektedir.

İkinci senaryo:

Radikal yaklaşım (tek devlet olarak Turan)

İdeolojik olarak cazip olsa da pratikte oldukça zordur. Bu modelde ortak anayasa, tek ordu ve merkezi bir yönetim öngörülmektedir. Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Özbekistan gibi ülkelerin bu yapıya dahil olması teorik olarak mümkün görünse de ciddi engeller bulunmaktadır.

Devletlerin egemenliklerini paylaşmak istememesi, siyasi sistemler arasındaki farklılıklar, mevcut yönetici elitlerin risk almaktan kaçınması ve dış güçlerin baskısı bu modelin önündeki başlıca engellerdir. Bu nedenle kısa ve orta vadede gerçekleşmesi olası değildir. Ancak büyük bir jeopolitik kırılma yaşanması durumunda teorik olarak gündeme gelebilir.

Üçüncü senaryo: Jeopolitik çatışma modeli

Bu senaryo en riskli, ancak aynı zamanda süreci hızlandırabilecek bir ihtimali ifade eder. Bölgesel savaşlar, büyük güçler arasındaki gerilimler veya Orta Asya’da yaşanabilecek istikrarsızlıklar, Türk devletlerini daha hızlı bir şekilde yakınlaşmaya zorlayabilir.

Bu durumda ortak bir askeri blok kurulabilir, savunma sanayi entegrasyonu hızlanabilir ve sert güvenlik ittifakları oluşabilir. Ancak bu süreç aynı zamanda vekalet savaşları, ekonomik yaptırımlar ve iç istikrarsızlık gibi ciddi riskleri de beraberinde getirir. Dolayısıyla böyle bir hızlanma kalıcı ve istikrarlı bir birlik doğurmayabilir.

Sonuç olarak en akılcı ve sürdürülebilir yol, “kademeli olarak güçlenen Türk Birliği” modelidir. Bu yaklaşım, duygusal ve ideolojik bir Turan devletinden ziyade, gerçekçi ve uzun vadeli bir stratejik ortaklık sunmaktadır.